Από την εκδήλωση του ΚΚΕ(μ-λ) για την εξέγερση του Μάη του ’36 (9/5/2026)
Ιστορικό πλαίσιο
90 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη ματωμένη εξέγερση της Θεσσαλονίκης. Σχεδόν μια δεκαετία αργότερα, τέτοια ημέρα, οι Σοβιετικοί τσάκιζαν το τέρας του ναζισμού με την είσοδό τους στο Βερολίνο και θα απελευθέρωναν την Ευρώπη από τον φασισμό-ναζισμό. Η εργατική-λαϊκή εξέγερση της Θεσσαλονίκης αποτελεί κορυφαία εκδήλωση της ταξικής πάλης σε συνθήκες προεπαναστατικής περιόδου. Για τη σωστή ερμηνεία των γεγονότων της περιόδου αυτής από κομμουνιστική σκοπιά, είναι απαραίτητο να γίνει μια αναφορά στις διεθνείς και εσωτερικές συνθήκες που επηρέασαν σε σημαντικό βαθμό τους αγώνες στη χώρα.
Οι καταστάσεις στα μέσα της δεκαετίας του 1930 έχουν τις ρίζες τους στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος όχι μόνο δεν έλυσε τα προβλήματα των ιμπεριαλιστικών συνασπισμών που συγκρούστηκαν, αλλά δημιούργησε και νέα. Ο Μεγάλος Πόλεμος, όπως λεγόταν τότε, έληξε με νίκη τού ενός στρατοπέδου των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων της Αντάντ (Γαλλία, Βρετανία κ.ά.), ενώ επιβλήθηκαν μεγάλες και δυσβάστακτες αποζημιώσεις στους ηττημένους ιμπεριαλιστές. Ταυτόχρονα, μέσα από τη φωτιά του πολέμου, το 1917 στη Ρωσία έχουμε τη νικηφόρα Οκτωβριανή Επανάσταση και τη δημιουργία του πρώτου σοσιαλιστικού κράτους στον κόσμο. Παρά τις προσπάθειες των αντιδραστικών δυνάμεων να χτυπήσουν την επανάσταση με εκστρατεία ενάντια στη χώρα το 1919, ο ρώσικος λαός αποκρούει τις επιθέσεις.
Τα χρόνια που ακολουθούν μέχρι το 1923 έχουμε ένα σημαντικό επαναστατικό κύμα στην Ευρώπη (Επανάσταση του Σπάρτακου στη Γερμανία, επανάσταση στην Ουγγαρία, κόκκινη διετία στην Ιταλία), που όμως συντρίβεται από τις άρχουσες τάξεις. Στα επόμενα χρόνια έχουμε μια σχετική σταθεροποίηση του παγκόσμιου καπιταλισμού μέχρι το 1927-28, που τελειώνει οριστικά με το ξέσπασμα της παγκόσμιας κρίσης του 1929. Ο φασισμός κάνει τα πρώτα του βήματα στην κυβερνητική εξουσία (Ιταλία), ενώ η νεοδημιουργημένη Σοβιετική Ένωση παλεύει για να χτίσει τον σοσιαλισμό κάτω από καπιταλιστική-ιμπεριαλιστική περικύκλωση.
Η παγκόσμια κρίση του 1929, αντανάκλαση των οξυμένων αντιφάσεων-αντιθέσεων του συστήματος, διογκώνει την ανεργία και την εξαθλίωση των εργατών και των λαών παγκόσμια. Στο ίδιο πλαίσιο έχουμε άνοδο του φασισμού στην Ευρώπη, που εκφράζει την ανάγκη του καπιταλιστικού συστήματος για συντριβή της κομμουνιστικής απειλής. Επιπλέον, ο φασισμός στη Γερμανία και την Ιταλία εκφράζει τη δυσαρέσκεια των αστικών τους τάξεων: στην πρώτη περίπτωση λόγω των συνεπειών της ήττας, στη δεύτερη επειδή νιώθουν ριγμένες στη μοιρασιά.
Στη Γερμανία αλλά και γενικά ο φασισμός εκμεταλλεύεται τις συνέπειες της παγκόσμιας κρίσης για να αποκτήσει επιρροή στις εξαθλιωμένες εργατικές μάζες και τα μικροαστικά στρώματα. Έτσι, σε όλη την Ευρώπη εκδηλώνονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο σφοδρές συγκρούσεις που εξελίσσονται μέχρι και σε ανοιχτή σύγκρουση για την εξουσία, όπως ο Ισπανικός Εμφύλιος.
Η πορεία των γεγονότων δείχνει ότι η ανθρωπότητα θα οδηγηθεί σύντομα σε νέο παγκόσμιο πόλεμο για το ξαναμοίρασμα των αγορών και των σφαιρών επιρροής ανάμεσα στους ιμπεριαλιστές βάσει ισχύος. Στο πλαίσιο αυτό, η πολιτική της Κομμουνιστικής Διεθνούς που ακολούθησαν όλα τα κόμματα-μέλη της είναι αυτή της συγκρότησης «Λαϊκών Μετώπων». Μια πολιτική σωστή και αναγκαία, όπως φάνηκε από τις κατοπινές εξελίξεις, αλλά που η εφαρμογή της δεν έγινε χωρίς λάθη και αδυναμίες.
Στην Ελλάδα, η περίοδος του μεσοπολέμου σημαδεύεται από τα εξής σημαντικά γεγονότα: την ήττα του μεγαλοϊδεατισμού της άρχουσας τάξης στη Μικρασιατική εκστρατεία, που συνοδεύεται από εισροή τεράστιας μάζας προσφύγων στη χώρα (περίπου 1.500.000), και τη μακρόχρονη ενδοαστική αντιπαράθεση μεταξύ των βενιζελικών και των βασιλικών, που απηχεί και την εξάρτηση της χώρας από τη μία ή την άλλη ιμπεριαλιστική δύναμη (Αγλλογάλλοι ή Γερμανοί).
Η δεκαετία του 1920 χαρακτηρίζεται από την υπερεκμετάλλευση των προσφυγικών μαζών, τη μεγάλη διείσδυση του ξένου κεφαλαίου, τις αλλεπάλληλες πολιτικές και κυβερνητικές κρίσεις. Μετά το 1929, η αντανάκλαση της παγκόσμιας κρίσης στον βαθιά εξαρτημένο και ασθενικό ελληνικό καπιταλισμό οδηγεί τη χώρα στη χρεοκοπία του 1932.
Στην περίοδο αυτή ήδη έχουν αρχίσει να εμφανίζονται οι πρώτοι αγώνες της νεαρής εργατικής τάξης της χώρας. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι τα χρόνια εκείνα συντελείται ενός βαθμού πρωταρχική συσσώρευση με τη δημιουργία των πρώτων εργοστασίων κυρίως μεταποίησης και την αστικοποίηση πληθυσμών, που αποχωρίζονται το χωράφι και την αγροτική εργασία. Αυτή η τάση ενισχύεται με τον ερχομό των προσφύγων στη χώρα, που μπαίνουν μαζικά στην παραγωγή.
Οι εξελίξεις δίνουν ώθηση στην άρχουσα τάξη της χώρας για περισσότερη εκμετάλλευση και ξεζούμισμα της εργασίας. Στο πλαίσιο αυτό, οι εργάτες αντιδρούν με πολλές αφορμές και εκδηλώνονται απεργιακοί αγώνες, συχνά με αιματηρές συγκρούσεις και νεκρούς απεργούς, που κατακτούν δικαιώματα. Σημαντικό σημείο στους εργατικούς αγώνες των αρχών του 20ού αιώνα αποτελεί η απεργία των καπνεργατών το 1914, κυρίως στην Καβάλα, που κατέκτησε την πρώτη συλλογική σύμβαση εργασίας στη χώρα. Καθοριστικό ρόλο στη νικηφόρα έκβαση του αγώνα, έπαιξε η Φεντερασιόν, εργατική οργάνωση στη Θεσσαλονίκη με σοσιαλιστικό χαρακτήρα, που είχε ιδρυθεί πριν από μερικά χρόνια, προπομπός του ΣΕΚΕ, μετέπειτα ΚΚΕ. Τότε μπόρεσε να συνενώσει τα καπνεργατικά σωματεία και τους εργάτες ανεξαρτήτως εθνικής καταγωγής και να καθοδηγήσει τον αγώνα στη νίκη.
Κλείνοντας αυτή την αναφορά στο ιστορικό πλαίσιο, πρέπει να γίνει σύντομη αναφορά στο ΚΚΕ. Το ΣΕΚΕ μετονομάζεται σε ΚΚΕ με την ένταξή του στην Κομμουνιστική Διεθνή το 1924 και την υιοθέτηση των θέσεων αυτής στο σύνολο τους. Παρόλα αυτά, εκδηλώνονται στο κόμμα απανωτές εσωτερικές διαμάχες και κρίσεις, με τελευταία το 1929-1931, τη «φραξιονιστική πάλη χωρίς αρχές», που δημιουργεί εσωστρέφεια στο κόμμα, το αποκόπτει από τις μάζες και το βάζει μπροστά στον κίνδυνο της διάλυσης. Η κρίση λήγει με παρέμβαση της Κομμουνιστικής Διεθνούς και τον διορισμό του Ν. Ζαχαριάδη στη θέση του γραμματέα. Η παρέμβαση αυτή κρίνεται σωστή και απαραίτητη, καθώς έδωσε τέλος στη διαλυτική κατάσταση που επικρατούσε στο εσωτερικό του κόμματος. Άμεσο αποτέλεσμα αυτής ήταν η ενίσχυση του κόμματος με εγγραφές νέων μελών και άπλωμα των οργανώσεών του στους χώρους δουλειάς και τα σωματεία.
Πολιτικά, αφήνει πίσω του τον δογματισμό, αναλύει σωστά τα χαρακτηριστικά του ελληνικού καπιταλισμού και έτσι καταλήγει στον λαϊκοδημοκρατικό χαρακτήρα της επανάστασης στην Ελλάδα. Η ιδεολογική και πολιτική συγκρότηση του τότε νεαρού ΚΚΕ και τα προβλήματα στην ενοποίηση της καθοδήγησής του θα συνοδεύουν με διάφορους τρόπους τη μετέπειτα πορεία του, ακόμα και τη μεγάλη δεκαετία του 1940-49.
Αναφορά στο υποκείμενο
Οι καπνεργάτες τη δεκαετία του 1930 αποτελούν σημαντικό τμήμα της εργατικής τάξης της χώρας. Τα κύρια χαρακτηριστικά του κλάδου είναι τα εξής: πληρώνονται με βάση το παραγόμενο προϊόν, δουλεύουν εποχικά και κομμάτια αυτών αναλαμβάνουν ρόλο μεσολαβητή ανάμεσα στον καπνέμπορο και τους εργάτες. Αυτή η συνθήκη χτυπιέται από ένα σημείο και μετά με τη μηχανοποίηση της παραγωγής και τη χειροτέρευση των όρων δουλειάς της ενδιάμεσης αυτής κατηγορίας.
Από την άλλη, οι καπνέμποροι απασχολούν ως επί το πλείστον γυναίκες, που αμείβονται σαφώς χαμηλότερα από τους άντρες συναδέλφους τους, μέχρι και 50% κάτω, ενώ στην παραγωγή συμμετέχουν και τα ανήλικα παιδιά τους πολλές φορές. Η μάζα των καπνεργατών προς το 1930 αποτελεί έναν από τους πιο οργανωμένους κλάδους της εργατικής τάξης, με συμμετοχή πολλών εργατών στα σωματεία τους, ενώ είναι πολυεθνική η σύστασή τους, με Έλληνες, ντόπιους και πρόσφυγες, Εβραίους, Αρμένιους και άλλους. Η μεγαλύτερη μάζα αυτών εργάζεται στις καπνουπόλεις της Θεσσαλονίκης, της Καβάλας, της Δράμας.
Η πορεία προς τα γεγονότα
Στη χώρα από τις αρχές του 1930 εκδηλώνεται η διαπάλη μεταξύ των εκπροσώπων της αστικής τάξης, ενώ εκδηλώνεται σειρά πραξικοπημάτων με συμμετοχή στελεχών του στρατού. Το 1929, ενώ οι κομμουνιστικές ιδέες βρίσκουν έδαφος σε πλατιές λαϊκές μάζες, ο Βενιζέλος ψηφίζει και εφαρμόζει το Ιδιώνυμο, με το οποίο ποινικοποιεί την κομμουνιστική δράση και τον συνδικαλισμό.
Τον Γενάρη του 1936 γίνονται εκλογές όπου τα δύο κύρια κόμματα (κόμμα Φιλελευθέρων και Λαϊκό κόμμα) ισομοιράζονται τις έδρες στο κοινοβούλιο (τότε έγιναν με το σύστημα της απλής αναλογικής). Το επαναστατικό ΚΚΕ, δείγμα της απήχησης που αρχίζει και κατακτά στην ελληνική κοινωνία, κερδίζει μέσω του «Παλλαϊκού Μετώπου» στο οποίο συμμετέχει 15 βουλευτές. Έτσι προχωρά στη σύναψη συμφωνίας με το κόμμα των Φιλελεύθερων, στις 19/2, και δεσμεύεται να δώσει ψήφο ανοχής για το σχηματισμό κυβέρνησης με κάποιες προϋποθέσεις. Η συμφωνία, που έμεινε γνωστή ως σύμφωνο Σοφούλη-Σκλάβαινα, περιλαμβάνει τα εξής:
· Κατάργηση του Ιδιώνυμου
· Καθιέρωση της απλής αναλογικής ως μόνιμο εκλογικό σύστημα
· Ελάττωση της τιμής του άρτου
· Πάγωμα χρεών του λαού και των αγροτών προς το Δημόσιο
· Εφαρμογή της κοινωνικής ασφάλισης
Η πολιτική που διαπνέει εκείνη την περίοδο το ΚΚΕ είναι αυτή της δημιουργίας του λαϊκού μετώπου για την αποτροπή εγκαθίδρυσης φασιστικής δικτατορίας στη χώρα. Δείγματα αυτής της πολιτικής είναι το κοινό εκλογικό κατέβασμα με το αγροτικό κόμμα και η πρόταση-σύμφωνο που θα εξασφάλιζε, με την αποποινικοποίηση της πολιτικής δράσης των κομμουνιστών, ζωτικό χώρο στο επαναστατικό ΚΚΕ για την περαιτέρω ανάπτυξή του. Η θέση αυτή, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, απορρέει από την αντίληψη της Κομμουνιστικής Διεθνούς και τους στόχους που βάζει στα Κομμουνιστικά Κόμματα των χωρών της Ευρώπης και πατάει πάνω σε υπαρκτά δεδομένα της εποχής.
Ήδη από το 1925 ο Στάλιν θέτει ως κατεύθυνση την εκβιομηχάνιση της Σοβιετικής Ένωσης και τα πεντάχρονα πλάνα ως απαραίτητο όρο προετοιμασίας για τον επικείμενο πόλεμο που ετοιμάζουν οι ιμπεριαλιστές. Ταυτόχρονα, στην 6η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, η Ελλάδα προσδιορίζεται ως χώρα με μέσο επίπεδο καπιταλιστικής ανάπτυξης, με ισχυρή εξάρτηση από τα ξένα συμφέροντα (Αγγλογάλλοι) και ο χαρακτήρας της επανάστασης καθορίζεται ως λαϊκοδημοκρατική επανάσταση με γρήγορο πέρασμα στον σοσιαλισμό. Με βάση αυτή την αντίληψη, φαίνεται πως όλες οι επιλογές της ηγεσίας του επαναστατικού ΚΚΕ γίνονται για την αποτροπή του φασιστικού κινδύνου.
Όμως, η παράταξη Σοφούλη αθετεί τη συμφωνία, γεγονός που καταγγέλλεται δημοσίως από το ΚΚΕ. Στις 13 Απρίλη διορίζεται πρωθυπουργός ο Ι. Μεταξάς (που δεν ήταν καν εκλεγμένος βουλευτής) με την ανοχή όλων των αστικών κομμάτων. Την ίδια περίοδο ξεσπούν συνεχείς κινητοποιήσεις. Φοιτητές και μαθητές βρίσκονται στους δρόμους. Οι καπνεργάτες οργανώνονται και γίνεται το μεγάλο καπνεργατικό συνέδριο με συμμετοχή 24 σωματείων και 60 αντιπροσώπων, όπου ενώνονται σε κοινή ομοσπονδία, την Πανελλαδική Καπνεργατική Ομοσπονδία. Η Ομοσπονδία ξεκινάει να οργανώνει την επικείμενη μάχη. Προωθεί τη συγκρότηση απεργιακών επιτροπών και προετοιμάζει την απεργία. Τα βασικά αιτήματα της απεργίας συνίστανται στα εξής: αύξηση του μεροκάματου στις 120-125 δραχμές – εφαρμογή της σύμβασης του 1924 δηλαδή, πληρωμή υπερωριών και αργιών, κατάργηση της εργασίας σε ανθυγιεινούς χώρους, τροποποίηση του νόμου περί Τόγκας.
Εδώ πρέπει να εξηγήσουμε συνοπτικά για τον νόμο περί Τόγκας. Οι γυναίκες στο κίνημα της Θεσσαλονίκης αποτέλεσαν βασικό συστατικό στοιχείο. Στελέχωσαν βασικούς κλάδους της παραγωγής, όπως στα καπνεργοστάσια και στην υφαντουργία. Αμείβονταν σαφώς κατώτερα από τους άντρες συναδέλφους τους, ενώ ο χαρακτήρας της εργασίας τους κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου είχε περιστασιακά χαρακτηριστικά. Έπιαναν δουλειά για ορισμένο χρόνο και συχνά άλλαζαν δουλειά. Αυτά τα στοιχεία τις καθιστούσε εύκολη λεία για τους εργοδότες που τις εκμεταλλεύονταν για λίγες δραχμές, ενώ καταστρατηγούσαν τα δικαιώματά τους. Τον διαχωρισμό αντρών-γυναικών συγκεκριμένα στον καπνό τον κληρονόμησε ο καπιταλισμός από προγενέστερες μορφές οργάνωσης της εργασίας. Αυτό βόλεψε τους εργοδότες ώστε να ρίξουν το κόστος παραγωγής του προϊόντος.
Στον αντίποδα κινήθηκε όλο το διάστημα το επαναστατικό ΚΚΕ. Ενίσχυσε την εγγραφή και ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στα σωματεία και πάλεψε για την έκφραση των ενιαίων συμφερόντων όλης της εργατικής τάξης. Οι καπνέμποροι ωστόσο δεν εφάρμοζαν τον νόμο, εκμεταλλευόμενοι ασάφειες αυτού, και ως αποτέλεσμα είχε το μεγαλύτερο ποσοστό που δούλευε στα καπνεργοστάσια να είναι γυναίκες με πολύ χαμηλότερη αμοιβή. Έτσι το εργατικό κίνημα διεκδικούσε την πρόσληψη ίσου αριθμού ανδρών και γυναικών στη διαλογή του καπνού ως τρόπο για να σταματήσει η υπερεκμετάλλευση της γυναικείας εργασίας.
Γεγονότα
Η απεργία των καπνεργατών ξεκινάει στις 29 Απρίλη με απόφαση της Πανελλαδικής Καπνεργατικής Ομοσπονδίας και συμμετοχή τουλάχιστον 12.000 απεργών, ο μεγαλύτερος αριθμός των οποίων είναι γυναίκες. Τις επόμενες ημέρες η απεργία εξαπλώνεται σε άλλες πόλεις της χώρας, όπως Καβάλα, Δράμα, Σάμο κ.ά., ενώ την αλληλεγγύη τους δείχνουν και άλλοι κλάδοι, όπως οι σιδηροδρομικοί και οι κλωστοϋφαντουργοί. Στις 6 Μάη, στη Θεσσαλονίκη η απεργία έχει μεγάλη συμμετοχή κόσμου. Αναφέρεται από διάφορες πηγές ότι ο Μεταξάς, κατά την επιστροφή του από το Βελιγράδι τις προηγούμενες ημέρες, κάνει στάση στη Θεσσαλονίκη και δίνεται η εντολή να κατασταλούν οι απεργοί με κάθε μέσο.
Χωροφυλακή και χαφιέδες οπλίζονται και καραδοκούν στους δρόμους και ανεβασμένοι σε μπαλκόνια ξενοδοχείων. Χτυπούν άγρια και πυροβολούν τους απεργούς, με αποτέλεσμα πολλούς τραυματίες. Στο όργιο καταστολής συμμετέχουν και οι χαλυβδόκρανοι της οργάνωσης 3Ε, φασιστικής οργάνωσης που έδρασε στην πόλη τη δεκαετία του 1930, η οποία οργανώνεται στα πρότυπα οργανώσεων της φασιστικής Ιταλίας. Πυρήνας των απόψεών της είναι ο αντικομμουνισμός και ο αντισημιτισμός (άλλωστε στην πόλη είχε προηγηθεί το 1931 ο εμπρησμός του προσφυγικού καταυλισμού Κάμπελ). Βλέπουμε για ακόμη μια φορά την αγαστή συνεργασία των φασιστών με την άρχουσα τάξη ενάντια στον εχθρό λαό.
Οι εργάτες παρόλα αυτά δεν τρομοκρατούνται. Οι κινητοποιήσεις καταγγελίας γιγαντώνονται. Οι εργάτες χτυπούν τις καμπάνες των εκκλησιών, ένα παλιό μέσο που χρησιμοποιούσαν ώστε να μεταδώσουν το μήνυμα ότι χτυπιούνται, και ο λαός κατεβαίνει άμεσα από τις συνοικίες, δείχνοντας την αλληλεγγύη του.
Εδώ πρέπει να αναφερθούμε σε ένα σημαντικό γεγονός κατά τη γνώμη μας. Αφενός, στην πόλη τότε υπάρχουν 3 εργατικά κέντρα που απηχούν διαφορετικές πολιτικές τάσεις στο εργατικό κίνημα (συντηρητικοί, ρεφορμιστές και κομμουνιστές). Όπως λέγεται στην απόφαση της 6ης Ολομέλειας, το ΚΚΕ βάζει την κατεύθυνση του ενιαίου μετώπου της εργατικής τάξης. Στόχος, η συνένωση της πάλης των εργατών, ανεξάρτητα αν ανήκουν σε «κόκκινο» ή ρεφορμιστικό συνδικάτο. Το επαναστατικό ΚΚΕ καταφέρνει με την πάλη του στους χώρους δουλειάς να συσπειρώνει το μεγαλύτερο μέρος των συνδικαλισμένων εργατών στα «κόκκινα» συνδικάτα. Καρπός της προσπάθειας αυτής είναι η κοινή ανακοίνωση στήριξης της απεργίας από τα Εργατικά Κέντρα και η ενιαία 24ωρη απεργία στη Θεσσαλονίκη.
Στις 9 Μάη, στην απεργία συμμετέχουν και άλλοι κλάδοι και οι απεργοί αρχίζουν να συγκεντρώνονται. Στη συμβολή των οδών Συγγρού και Πτολεμαίων, από τα πυρά της χωροφυλακής πέφτει ο πρώτος νεκρός της εξέγερσης. Πρόκειται για τον αυτοκινητιστή Τάσο Τούση από το Ασβεστοχώρι. Οι εργάτες αποκρούουν την επίθεση και οργανώνουν πορεία προς το Διοικητήριο για να επιδώσουν τα αιτήματά τους. Ξηλώνουν την πόρτα από παρακείμενο ξενοδοχείο που είναι υπό κατασκευή και τοποθετούν τον νεκρό πάνω, στην κεφαλή της πορείας.
Η μάνα του Τούση βρίσκει τον νεκρό γιο της και θρηνεί. Η φωτογραφία της μάνας πάνω από το σώμα του γιου της θα δημοσιευτεί τις επόμενες μέρες στον «Ριζοσπάστη» και θα εμπνεύσει τον Γ. Ρίτσο να γράψει τον «Επιτάφιο». Λίγη ώρα αργότερα, υφαντουργίνες οργανώνονται στην πλατεία Βαρδαρίου και διαδηλώνουν προς το Διοικητήριο. Σε νέο χτύπημα των χαφιέδων από ξενοδοχείο, σκοτώνεται από πυροβολισμούς στο κεφάλι η Αναστασία Καρανικόλα, εργάτρια υφαντουργίας και στέλεχος του ΚΚΕ.
Ο αριθμός των νεκρών παραμένει ακόμα ασαφής, υπολογίζεται περίπου στους 12 εργάτες και εργάτριες. Οι διαδηλώσεις μαζικοποιούνται παρά τα χτυπήματα. Πολλές φορές, φαντάροι αρνούνται να χτυπήσουν τους απεργούς και στρέφουν τις κάννες των όπλων προς τον ουρανό. Ο διοικητής της αστυνομίας οπισθοχωρεί και την επόμενη μέρα δίνει την εντολή στη χωροφυλακή να κλειστεί στα τμήματα. Ο λαός κυριαρχεί στην πόλη. Την επόμενη ημέρα οργανώνεται μεγάλο συλλαλητήριο στην πόλη. Μετατρέπει την κηδεία των θυμάτων σε παλλαϊκό συλλαλητήριο, με αριθμό που υπολογίζεται περί τις 150.000. Για μιάμιση ημέρα η εξουσία περνάει στην εργατική τάξη και τον λαό. Τα σύνθηματα που επικρατούν είναι τα: «κάτω η κυβέρνηση Μεταξά», «καταδίκη του δολοφόνου Ντάκου» (αρχηγού της αστυνομίας) κ.ά.
Ο «Ριζοσπάστης» στο φύλλο της 10ης Μάη θέτει ως κατεύθυνση την παραίτηση της κυβέρνησης Μεταξά και τη σύγκληση της Βουλής. Ακόμα, πιέζει ώστε να καλέσουν άμεσα οι δύο συνομοσπονδίες απεργία.
Η λαϊκή κινητοποίηση ταράζει τα θεμέλια της αστικής εξουσίας. Με απόφαση Μεταξά στην πόλη στέλνονται αντιτορπιλικά καθώς και στρατιωτική δύναμη από τη Λάρισα για να ανακτήσει τον έλεγχο της πόλης.
Τις επόμενες ημέρες συνεδριάζουν οι ηγεσίες της ΓΣΕΕ και της Ενωτικής ΓΣΕΕ. Οι πανεργατικές συνομοσπονδίες, παρ’ ότι είναι χωρισμένες, καλούν από κοινού σε πανελλαδική απεργία στις 13 Μάη. Η κοινή απόφαση είναι αποτέλεσμα της πολιτικής πίεσης που ασκεί το επαναστατικό ΚΚΕ, που συσπειρώνει τη μεγαλύτερη εργατική μάζα στην Ενωτική ΓΣΕΕ, παρά τα κωλύματα που βάζουν οι συντηρητικοί της ΓΣΕΕ. Ζητείται η άμεση ικανοποίηση των αιτημάτων των καπνεργατών, η χορήγηση συντάξεων στις οικογένειες των δολοφονημένων και η αντικατάσταση του αστυνομικού διευθυντή της Θεσσαλονίκης. Μεγάλη συζήτηση γίνεται για το ότι εξαιρέθηκε, παρά τις πιέσεις της Ενωτικής ΓΣΕΕ, το αίτημα «κάτω η κυβέρνηση Μεταξά». Ακόμα, θεωρούμε αρνητική εξέλιξη ότι η απεργία δεν συνεχίστηκε στις 11 και 12 του Μάη, παρά τις εκκλήσεις της Ενωτικής ΓΣΕΕ, και έτσι η κυβέρνηση Μεταξά βρήκε τον χρόνο να εξοπλιστεί κατάλληλα ενάντια στον λαό.
Η απεργία της 13ης Μάη στέφεται με επιτυχία, παρά το κλίμα τρομοκρατίας που επιβάλλει η κυβέρνηση Μεταξά. Μισό εκατομμύριο απεργοί διαδηλώνουν σε κάθε γωνιά της χώρας.
Η απεργία λήγει με υπογραφή από τις 2 συνομοσπονδίες, μετά από συνάντηση με την κυβέρνηση και εκπροσώπους των καπνεμπόρων και δέσμευση των τελευταίων για ικανοποίηση των οικονομικών αιτημάτων.
Την αμέσως επόμενη ημέρα, η Θεσσαλονίκη γνωρίζει νέο γύρο τρομοκρατίας. Εκατοντάδες δραστήρια συνδικαλιστικά και πολιτικά στελέχη του επαναστατικού ΚΚΕ συλλαμβάνονται και δικάζονται με βάση το Ιδιώνυμο. Στέλνονται με συνοπτικές διαδικασίες στις φυλακές και την εξορία. Η αντίδραση οργανώνεται και προετοιμάζει μεθοδικά τη φασιστική δικτατορία. 8 αγωνιστές που πρωτοστάτησαν στον ηρωικό Μάη στάλθηκαν στην Ακροναυπλία και στη συνέχεια παραδόθηκαν στους ναζί κατακτητές. Ήταν ανάμεσα στους 200 της Καισαριανής που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944.
Η εργατική-λαϊκή εξέγερση και η δράση του επαναστατικού ΚΚΕ δεν στάθηκαν ικανά να ανακόψουν την πορεία προς τη δικτατορία, που εκδηλώθηκε με το πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου του 1936.
Συμπεράσματα
Η μελέτη και προσπάθεια αποτίμησης ενός μεγαλειώδους αγώνα, όπως του Μάη του ’36 στη Θεσσαλονίκη, είναι απαραίτητη ώστε το κίνημα να εξαγάγει τα συμπεράσματά του. Αναδείχθηκαν μία σειρά αδυναμίες που μπορούν να λειτουργήσουν διδακτικά για τις επόμενες μάχες που έρχονται.
Στα φύλλα του «Ριζοσπάστη» όπου δημοσιεύονται οι αποφάσεις της ΚΕ του ΚΚΕ τονίζεται το σύνθημα: «κάτω η κυβέρνηση». Το αίτημα αυτό στη δεδομένη περίοδο κινείται στη σωστή κατεύθυνση υπεράσπισης των δημοκρατικών δικαιωμάτων της εργατικής τάξης και του λαού, λειτουργεί προωθητικά στον αγώνα για την αποτροπή της φασιστικής δικτατορίας. Άλλωστε μιλάμε για μία κυβέρνηση η οποία ορίστηκε τελείως αντιδημοκρατικά και την οποία ανέλαβε ένα στέλεχος του στρατού, με την ανοχή όλων των αστικών κομμάτων. Μάλιστα η Βουλή είχε κλείσει για τη θερινή περίοδο από τα τέλη Απρίλη, αφήνοντας όλες τις εξουσίες στον Μεταξά! Αυτή η περίοδος σωστά ονομάστηκε από το ΚΚΕ «καθεστώς της 3,5 Αυγούστου».
Στο φύλλο της 14ης Μάη δημοσιεύεται η απόφαση της ΚΕ του ΚΚΕ όπου γίνεται εκτίμηση και ασκείται κριτική στον Κ. Θέο, βουλευτή του ΚΚΕ και γραμματέα στην Ενωτική ΓΣΕΕ. Στη συνεδρίαση αυτή είχαν κατέβει δύο εισηγήσεις, μία του Ν. Ζαχαριάδη και μία του Α. Γεωργίου, γραμματέα της ΚΟ Θεσσαλονίκης, Γράφεται ότι: «η φράξια της Ενωτικής ΓΣΕΕ και προσωπικά ο σ. Θέος, στην άμεση διαχείριση των διαπραγματεύσεων με την κυβέρνηση όσο και των συνεννοήσεων με την ΓΣ, πήρε προσωπικά πρωτοβουλίες που έβλαψαν τα ζητήματα που διαχειρίστηκε. Χωρίς την έγκριση των οργανισμών (…), χωρίς τις εγγυήσεις για την κατοχύρωση των καπνεργατικών συμφερόντων και των συμφερόντων όλου του εργαζόμενου λαού, υπόγραψε τη λύση της απεργίας».
Η κριτική στον Θέο κινείται σε σωστή κατεύθυνση. Αυτό θα φανεί τις επόμενες ημέρες, που θα εφαρμοστεί η πιο σκληρή τρομοκρατία και διώξεις στα πρωτοπόρα στοιχεία. Αξίζει να αναφερθεί επίσης ότι η παραπάνω ανακοίνωση ψηφίστηκε ομόφωνα από τα μέλη της ΚΕ. Όμως στις 20 Μάη δημοσιεύεται στον «Ριζοσπάστη» η εισήγηση του Ν. Ζαχαριάδη στη συνεδρίαση της ΚΕ, όπου διαβάζουμε: «στη Θεσσαλονίκη στις 10 Μάη ο Λαός συναδελφωμένος με το στρατό έπρεπε να πάρει την εξουσία στα χέρια του, να δημιουργήσει επιτροπή λαϊκής σωτηρίας και λαϊκή φρουρά,(…), να ζητήσει την ενίσχυση όλων των εργαζομένων της χώρας και μαζί τους να επιβάλει το διώξιμο του Μεταξά. (…). Η καθοδήγηση μας της Θεσσαλονίκης έχασε την κατάλληλη στιγμή».
Από τα παραπάνω νομίζουμε ότι φανερώνονται οι διαφορετικές εκτιμήσεις εντός της ηγεσίας του επαναστατικού ΚΚΕ για τις δυνατότητες και την πολιτική τακτική της εργατικής τάξης και της πάλης της την περίοδο αυτή. Δημιουργεί όμως ερωτηματικά η επικέντρωση της κριτικής σε προσωπικές επιλογές ενός στελέχους του ΚΚΕ. Ότι υπήρχαν εμφανώς διαφορετικές εκτιμήσεις νομίζουμε ότι επιβεβαιώνει το παρακάτω απόσπασμα από την εισήγηση του Ν. Ζαχαριάδη: «Μιας και ο Μεταξάς χρησιμοποίησε σφαίρες και δολοφονίες, είναι ολοφάνερο ότι ο Λαός έπρεπε να χρησιμοποιήσεις όλα τα μέσα, δίχως καμιά εξαίρεση, γιατί το γεγονός ότι τα μέσα αυτά προέρχονται και εφαρμόζονται απ’ το λαό, τα κάνει απόλυτα και αναμφισβήτητα νόμιμα».
Γίνεται πολύς λόγος τα τελευταία χρόνια για τις επιλογές του τότε επαναστατικού ΚΚΕ με μία τάση αμφισβήτησης των επιλογών. Τόσο από τους τροτσκιστές, τους αναρχικούς όσο και από το σημερινό ρεφορμιστικό ΚΚΕ. Από τη μεριά μας νομίζουμε ότι:
· Η πολιτική των Λαϊκών Μετώπων ήταν σωστή και αναγκαία σε συνθήκες όξυνσης των ανταγωνισμών των ιμπεριαλιστών και στην κατεύθυνση σύγκρουσης, που διαγραφόταν στον ορίζοντα. Τα Λαϊκά Μέτωπα είχαν καθοριστική συμβολή τόσο στην Αντιφασιστική Νίκη των Λαών όσο και στις επαναστάσεις στην Ανατολική Ευρώπη. Αυτή η πολιτική βοήθησε το επαναστατικό ΚΚΕ να αποκτήσει μεγαλύτερη κοινωνική απεύθυνση και να βγει στις μάζες, να δυναμώσει και να διαμορφώσει τη στρατηγική του. Ακόμα, η παρέμβαση της Διεθνούς στο εσωτερικό του κόμματος οδήγησε στην μπολσεβικοποίησή του και έβαλε τέρμα στον διαλυτισμό.
· Η απόφαση της 6ης Ολομέλειας και οι στόχοι που προσδιορίζει κινούνται σε σωστή βάση, ανέλυσαν την ελληνική κοινωνία και έθεσαν προγραμματικούς στόχους για το επόμενο διάστημα. Αυτές οι κατευθύνσεις θα χαρακτηρίσουν στη συνέχεια τις τακτικές επιλογές που λαμβάνει η ηγεσία με βάση την εκάστοτε εκτίμηση. Με βάση αυτές τις θέσεις μπόρεσε το επαναστατικό ΚΚΕ να πυκνώσει τις γραμμές του, να μεγαλώσει την επιρροή του στις εργατικές μάζες, να γράψει τους εργάτες στα σωματεία, να μεγαλώσει την εμβέλειά του συνολικά.
· Η συνένωση του διασπασμένου σε μέρη συνδικαλιστικού κινήματος έγινε με την επίμονη προσπάθεια του ΚΚΕ, που πήρε με το μέρος του την πλειονότητα των εργατών, ανεξάρτητα σε ποια ΓΣΣΕ βρίσκονταν, και πρόβαλε τη θέση για ενότητα του εργατικού κινήματος. Αυτό πιστώνεται στην πολιτική του επαναστατικού ΚΚΕ και δυνάμωσε το κίνημα. Η κριτική που γίνεται από τους τροτσκιστές ότι το ΚΚΕ οπισθοχώρησε μπροστά στους δεξιούς είναι εσφαλμένη. Γιατί, αν πορευόταν μόνο του, μόνο με τα «κόκκινα» συνδικάτα, θα το είχε τσακίσει η αντίδραση.
· Αποτυπώνεται ότι μέσα σε ένα κόμμα μπορεί να υπάρξουν διαφορετικές εκτιμήσεις για την περίοδο. Αυτό όμως δεν μπορεί να ακυρώσει σε καμία περίπτωση τον επαναστατικό χαρακτήρα ενός κόμματος. Τα συμπεράσματα που βγήκαν από αυτόν τον αγώνα ήταν πολύ σημαντικά για τους μετέπειτα αγώνες και την εποποιία του 1940-49.
· Οι καθοδηγητικές αδυναμίες του ΚΚΕ, που εκδηλώθηκαν τόσο στο Μάη του ’36 όσο και μετέπειτα, δεν αναιρούν ότι το επαναστατικό ΚΚΕ στάθηκε επικεφαλής των σημαντικότερων και ηρωικότερων στιγμών του λαού μας.
Κλείνοντας, αν κάτι χαρακτηρίζει για εμάς αυτή την εργατική-λαϊκή εξέγερση σε προεπαναστατική περίοδο είναι, όπως γράφεται στην ανακοίνωση της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, ότι: «τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης (...) αποτέλεσαν μία ανώτερη μορφή της επαναστατικής πάλης του Λαού». Εμπνεόμαστε από την ηρωική πάλη του λαού, τιμάμε τους αγωνιστές του Μάη μέσα από τους αγώνες μας και παλεύουμε ώστε να φτάσουμε στις ανώτερες μορφές επαναστατικής πάλης.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου