Η Καισαριανή της Κατοχής και της Αντίστασης

 

Δημοσιεύτηκε στην Προλεταριακή Σημαία, φύλ. 1006, στις 2/5/2026

 

Η Αντίσταση την περίοδο της Κατοχής δεν περιορίστηκε μόνο στην ελληνική ύπαιθρο, όπου πολύ γρήγορα οργανώθηκε το αντάρτικο και άρχισε σύντομα η απελευθέρωση μεγάλου μέρους της, αλλά αναπτύχθηκε και μέσα στον πολεοδομικό ιστό των μεγάλων πόλεων. Μέσα στην Αθήνα υπήρξαν πολλές συνοικίες που έμειναν στην ιστορία για τους αγώνες που έδωσαν. Ειδικότερα στις ανατολικές συνοικίες, το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην Αντίσταση. Η Καισαριανή κατέχει κεντρική θέση και ο λαός της προσέφερε τα μέγιστα στην πάλη για τη λευτεριά. Η προσφυγική και εργατική της καταγωγή αλλά και οι κοινωνικοί αγώνες των κατοίκων της στη διάρκεια του Μεσοπολέμου την μετέτρεψαν σε προπύργιο του αγώνα από τις πρώτες κιόλας μέρες της Κατοχής. 

 

 

Η πρώτη αντιστασιακή πράξη στην Καισαριανή ήταν ένα σύνθημα στον τοίχο της Νήαρ Ηστ, την μέρα της γερμανικής εισβολής στην Αθήνα από τη δασκάλα Φωτεινή Τσαμπάζη και τον Στέλιο Φράγκο, που έγραφε «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ»

Από τις πρώτες κιόλας μέρες μετά την κατάκτηση της Αθήνας, με πρωτοβουλία του Θανάση Κλάρα (ακόμα δεν είχε αλλάξει το όνομά του σε Άρης Βελουχιώτης), στις 15 Μάη 1941 πραγματοποιήθηκε σύσκεψη στην Καισαριανή με σκοπό την εκτίμηση της δυνατότητας να δημιουργηθούν πυρήνες αντίστασης. Η σύσκεψη έγινε στο δασάκι που υπήρχε μεταξύ Ζωγράφου και Καισαριανής (περιοχή Κουπόνια, στη σημερινή Πανεπιστημιούπολη). Συμμετείχαν περίπου 20 άτομα και ο Βελουχιώτης αναφέρθηκε ξεκάθαρα στη συνέχιση του ένοπλου αγώνα, παρά τη συνθηκολόγηση του ελληνικού στρατού.

Από τα τέλη Μάη του 1941 δημιουργήθηκαν τα πρώτα δίκτυα αλληλεγγύης και οι πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις στην περιοχή. Υπεύθυνη της Εθνικής Αλληλεγγύης στην Καισαριανή ήταν η Πελαγία Οικονομίδου. Η δράση της οργάνωσης ήταν αξιοσημείωτη, ειδικά τον χειμώνα 1941-42 που οι Καισαριανιώτες δοκιμάστηκαν από τον λιμό.

 

Με την ίδρυση του ΕΑΜ δημιουργήθηκε το τμήμα του και στην Καισαριανή με πρώτο γραμματέα τον Γιώργο Παλαιολόγο, παλιό εξόριστο. Μετά την ίδρυση του ΕΛΑΣ, η Καισαριανή υπαγόταν στην Α’ Ταξιαρχία και στο Β’ Σύνταγμα, με περιοχή ευθύνης ένα μεγάλο μέρος των ανατολικών συνοικιών της Αθήνας.

Η δράση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και οι επιτυχίες που είχε ενάντια στα ναζιστικά στρατεύματα δεν άργησαν να φέρουν και τα αντίποινα. Το Σκοπευτήριο της Καισαριανής έγινε τόπος εκτελέσεων εκατοντάδων αγωνιστών. Η πρώτη εκτέλεση δύο πατριωτών που έκαναν σαμποτάζ σε γερμανικό στρατώνα έγινε τον Μάη του 1942. Ένα μήνα μετά, θανατώθηκαν άλλοι οκτώ φυλακισμένοι για αντίποινα σε άλλα σαμποτάζ. Από τότε οι εκτελέσεις ήταν σχεδόν καθημερινές και ο τοίχος του Σκοπευτηρίου βάφτηκε πολλές φορές με το αίμα αγωνιστών. Στις 4 Γενάρη του 1943 θα εκτελεστεί ο Ελληνοπολωνός ποδοσφαιριστής και κολυμβητής του Ηρακλή, Γεώργιος Ιβάνωφ. Επικηρύχθηκε και καταζητούνταν για σαμποτάζ που έκανε το 1942 σε γερμανικά πλοία και υποβρύχια στο λιμάνι του Πειραιά και στη Σαλαμίνα. Για πολύ καιρό κρυβόταν σε διάφορα σπίτια στην Αθήνα με τη βοήθεια της αγωνίστριας Λέλας Καραγιάννη.

47 μάχες έδωσε ο ΕΛΑΣ στους δρόμους της Καισαριανής και των γύρω περιοχών, κυρίως μετά τα τέλη του 1943 που ο ένοπλος αγώνας μέσα στην Αθήνα φούντωσε. Ταυτόχρονα, τα περίφημα «χωνιά» επικοινωνούσαν καθημερινά με τον κόσμο για να τον εμψυχώσουν, να τον προειδοποιήσουν ή ακόμα και να τον καλέσουν στον αγώνα. 

 

Στις 5 Απρίλη του 1944 οι Γερμανοί εκτέλεσαν δι’ απαγχονισμού 5 μέλη της ΕΠΟΝ στου Ζωγράφου (αγωνιστές γιατρούς του νοσοκομείου Συγγρού) και για να προλάβουν τις μαζικές διαμαρτυρίες του ΕΑΜ αποφάσισαν να πραγματοποιήσουν μπλόκο στην περιοχή Καισαριανής-Ζωγράφου. Έτσι, το μεσημέρι της ίδιας μέρας περικύκλωσαν την περιοχή, συνοδευόμενοι από Ταγματασφαλίτες και άντρες της Ειδικής Ασφάλειας. Όμως ο ΕΛΑΣ ήταν προετοιμασμένος για σκληρή μάχη. Όταν οι κατακτητές και οι Έλληνες συνεργάτες τους προσπάθησαν να επιτεθούν στην Καισαριανή από την πλευρά του Άλσους των Κουπονιών, μικρές διάσπαρτες ομάδες του ΕΛΑΣ, με τη βοήθεια όλου του λαού, τους αντιμετώπισαν με ξαφνικά χτυπήματα, αναγκάζοντάς τους σε υποχώρηση και αφήνοντας πίσω 15 νεκρούς Γερμανούς. Οι μάχες όμως συνεχίστηκαν και τις επόμενες μέρες. Με αρκετές απώλειες οι κατακτητές κατάφεραν να ελέγξουν μια μικρή περιοχή. Για αντίποινα εκτέλεσαν στις 8 Απρίλη στο Σκοπευτήριο 50 πατριώτες.

Στις 18 Απρίλη οι Γερμανοί αποφάσισαν να εγκαταστήσουν στο 1^ο Δημοτικό Σχολείο έναν λόχο Ταγματασφαλιτών και άντρες της Ειδικής Ασφάλειας ώστε να ελέγξουν την Καισαριανή. Σχεδόν αμέσως πραγματοποιείται μεγάλη διαδήλωση στο αστυνομικό τμήμα και το ίδιο βράδυ άντρες του ΕΛΑΣ τοποθετούν εκρηκτικά στο σχολείο, με αποτέλεσμα να καταστραφούν οι σκάλες του. Οι Ταγματασφαλίτες αναγκάστηκαν να ματαιώσουν τον σχεδιασμό τους και δεν πάτησαν στο σχολείο.

Στις 21 Απρίλη η Καισαριανή δέχεται νέα επίθεση με επικεφαλής τον διαβόητο Γερμανό στρατηγό Σιμάνα αλλά ο ΕΛΑΣ την αντιμετωπίζει αποτελεσματικά. Οι απώλειες των Γερμανών και των συνεργατών τους είναι δεκάδες. Την επομένη, ο λαός της Καισαριανής κατεβαίνει σε απεργία και πλημμυρίζει τους δρόμους. Αυτή ήταν η απάντηση που ήξερε να δίνει όλα αυτά τα χρόνια. Με μαζική συμμετοχή, οι Καισαριανιώτες μετέτρεπαν κάθε δρόμο και κάθε στενό σε πεδίο μάχης, καθιστώντας τις γειτονιές τους απόρθητο φρούριο απέναντι στους κατακτητές.

Όμως, το όνομα της Καισαριανής συνδέθηκε κυρίως με τις εκτελέσεις που γίνονταν στο Σκοπευτήριο από το 1942 ως και το 1944. Μπορεί η πιο γνωστή, αυτή των 200 κομμουνιστών την Πρωτομαγιά του 1944 να αποτυπώθηκε με εμβληματικό τρόπο στην ιστορία και στη λαϊκή μνήμη, αλλά οι συνολικές εκτελέσεις που έγιναν τότε ήταν πάνω από 600, αναδεικνύοντας την φρίκη και την κτηνωδία του ναζισμού. Αξίζει να αναφερθεί ότι μέσα στους εκτελεσμένους ήταν και 25 αντιφασίστες Ιταλοί και Γερμανοί.

Το Ιούνη του 1944 οι Καισαριανιώτες αναγκάστηκαν να δώσουν μία ακόμα, πολύ μεγαλύτερη και σκληρότερη μάχη με τους κατακτητές. Οι Γερμανοί από τις αρχές του Ιούνη οργάνωσαν μια μεγάλη επίθεση στις ανατολικές συνοικίες με κέντρο την Καισαριανή. Στις 13 Ιούνη γίνεται η πρώτη επιδρομή αλλά ο ΕΛΑΣ ήταν προετοιμασμένος και με τη βοήθεια του λαού που ξεσηκώθηκε έδιωξε τους εχθρούς. Δυο μέρες αργότερα 1300 Γερμανοί και Έλληνες συνεργάτες τους επιτέθηκαν ξανά στην Καισαριανή αλλά και πάλι το Β’ Σύνταγμα του ΕΛΑΣ, με μόλις 200 μαχητές, μετά από μάχες που κράτησαν μέρες, τους υποχρέωσε σε φυγή με δεκάδες απώλειες.

Οι επιδρομές των χωροφυλάκων θα επαναληφθούν και τον επόμενο μήνα όταν το πρωί της 13^ης Ιούλη μπήκαν στην Καισαριανή από τη λεωφόρο Υμηττού και άρχισαν να πυροβολούν αδιακρίτως όσους συναντούσαν. Πολύ σύντομα, όμως, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σχέδιά τους, αφού όχι μόνο δέχτηκαν επίθεση από τμήμα του ΕΛΑΣ αλλά βρέθηκαν μπροστά και σε μια μαχητική διαδήλωση του ΕΑΜ και της ΕΠΟΝ με εκατοντάδες άντρες και γυναίκες που δε δίστασαν να ορθώσουν το ανάστημά τους στα πάνοπλα κτήνη.

Οι επιθέσεις συνεχίστηκαν και τις επόμενες εβδομάδες. Τον Σεπτέμβρη έγιναν άλλες 50 εκτελέσεις στο Σκοπευτήριο. Ανάμεσά τους και η θρυλική ΕΠΟΝίτισσα Ηρώ Κωνσταντοπούλου που αν και υπέστη φριχτά βασανιστήρια στα κρατητήρια της Μέρλιν δε λύγισε, δε πρόδωσε τους συντρόφους της, κλείστηκε στις φυλακές του Χαϊδαρίου και τελικά οδηγήθηκε στο εκτελεστικό απόσπασμα.

 

Λίγες μέρες μετά, η «κόκκινη» Καισαριανή, το «μικρό Στάλινγκραντ» του ΕΑΜ επιτέλους ήταν απελευθερωμένη από τους κατακτητές. Οι κάτοικοί της πλήρωσαν βαρύ φόρο αίματος αλλά τελικά ανάπνεαν τον αέρα της λευτεριάς. Χρειάστηκε να δώσουν άλλη μια σκληρή μάχη τον Δεκέμβρη του ’44 με τους Βρετανούς και την Ορεινή Ταξιαρχία. Οι τελευταίοι κατέφυγαν στη συνδρομή αρμάτων και αεροπλάνων και απαιτήθηκαν 26 ολόκληρα μερόνυχτα για την κατάληψή της!

Παρά τα δεκάδες χρόνια που έχουν περάσει από την εποχή της Κατοχής, ακόμα και σήμερα η ιστορία της Καισαριανής συγκινεί. Είναι μια περιοχή που προσέφερε απλόχερα αγωνιστές και αγωνίστριες που πάλεψαν σκληρά και θυσιάστηκαν για τη λευτεριά. Το όνομά της ταυτίστηκε με τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα στην Κατοχή. Οι πρόσφατες συγκλονιστικές φωτογραφίες των 200 κομμουνιστών που αντιμετώπιζαν το θάνατο με ψηλά το κεφάλι είναι η κορυφαία στιγμή στην ιστορία της. Θρυλική και χιλιοτραγουδισμένη η Καισαριανή έγινε ένα σύμβολο ηρωισμού και θυσίας που θα μνημονεύεται πάντα από τις μελλοντικές γενιές των κομμουνιστών και των λαϊκών αγωνιστών.

Σ.Σ.

Πηγές

Ορέστης Μακρής «Ο ΕΛΑΣ της Αθήνας», εκδ. Σύγχρονη Εποχή

Mark Mazower, «Στην Ελλάδα του Χίτλερ», εκδ. Αλεξάνδρεια

Αντρέας Κέδρος, «Ελληνική Αντίσταση 1940-44» τ. Β, εκδ. Θεμέλιο

Ιστοσελίδα του Δήμου Καισαριανής