Οι πρώτοι εορτασμοί του Πολυτεχνείου και η αιματοβαμμένη επέτειος του 1980

 

Δημοσιεύτηκε στην Προλεταριακή Σημαία φύλ. 1018, στις 14/11/2026

1974-1979. Πρώτες διαδηλώσεις και απαγορεύσεις

Η κατάρρευση της αμερικανοκίνητης στρατιωτικής Χούντας το καλοκαίρι του 1974 σε καμιά περίπτωση δεν σήμανε την απαλλαγή της χώρας από την αμερικανοκρατία και τους μηχανισμούς εξάρτησης και καταστολής που είχε οικοδομήσει το μετεμφυλιακό αστικό κράτος. Η έξοδος από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, που αποφάσισε η κυβέρνηση Καραμανλή, ήταν προσωρινή και αποτύπωνε τη δυσφορία της ελληνικής αστικής τάξης για τα γεγονότα της Κύπρου. Αντίθετα, η εξάρτηση της χώρας βάθαινε και σε λίγα χρόνια η Ελλάδα έγινε μέλος της ΕΟΚ, αναβάθμισε τις σχέσεις με τις ΗΠΑ και υπέγραψε νέες συμφωνίες για τις αμερικανικές βάσεις.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η εξέγερση του Νοέμβρη του 1973 αναδείχθηκε σε κορυφαίο πολιτικό και κοινωνικό σημείο αναφοράς για το εργατικό κίνημα, τη νεολαία και τις λαϊκές μάζες. Ο εορτασμός του Πολυτεχνείου με μαζικές διαδηλώσεις συμπύκνωνε τις διαθέσεις λαού και νεολαίας για εθνική ανεξαρτησία, έξοδο από το ΝΑΤΟ, δημοκρατία και λαϊκή εξουσία.

Ωστόσο, η ντόπια άρχουσα τάξη και οι κυβερνήσεις της ΝΔ αντιλήφθηκαν γρήγορα τον ριζοσπαστικό -και επικίνδυνο για το σύστημα- χαρακτήρα που εμπεριείχε η διατήρηση της ζωντανής μνήμης της εξέγερσης. Έτσι, από την πρώτη κιόλας επέτειο, επιχειρήθηκε συστηματικά η απονεύρωση του πολιτικού περιεχομένου των κινητοποιήσεων και, σταδιακά, μεθοδεύτηκε η απαγόρευση και κατάργησή τους.

Το 1974, η διεξαγωγή των πρώτων μεταπολιτευτικών εκλογών προγραμματίστηκε ακριβώς την ημέρα της 17ης Νοέμβρη, σε μια προφανή απόπειρα της κυβέρνησης να υποβαθμιστεί ο εορτασμός. Με πρωτοβουλία οργανώσεων της επαναστατικής αριστεράς, πραγματοποιήθηκε μαχητική αντιιμπεριαλιστική πορεία 50.000 προς το Σκοπευτήριο της Καισαριανής στις 15 Νοέμβρη, ενώ, την επόμενη εβδομάδα, εκατοντάδες χιλιάδες λαού πλημμύρισαν τους δρόμους της Αθήνας προς την αμερικανική πρεσβεία.

Το 1975, μέσα σε μια περίοδο μεγάλων απεργιακών εργατικών αγώνων, η πορεία προς την πρεσβεία πραγματοποιήθηκε με την παρουσία πάνοπλων αστυνομικών που δεν κατάφεραν να αποτρέψουν τη συμμετοχή εκατοντάδων χιλιάδων διαδηλωτών, γεγονός που προκάλεσε την έντονη δυσφορία των Αμερικανών.

Ανταποκρινόμενη στις αμερικανικές πιέσεις, η κυβέρνηση Καραμανλή, το 1976, απαγόρευσε για πρώτη φορά την πρόσβαση της διαδήλωσης στην αμερικανική πρεσβεία, με φραγμό στο ύψος της Βουλής. Οι κυρίαρχες παρατάξεις της ΕΦΕΕ υπέκυψαν στις υποδείξεις της εξουσίας.

Και πάλι με αφορμή τις εκλογές της 20ής Νοέμβρη 1977, η κυβερνητική απαγόρευση συνοδεύτηκε από άγρια αστυνομική καταστολή απέναντι στους διαδηλωτές της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς, που επιχείρησαν να σπάσουν τον κλοιό. Το σκηνικό επαναλήφθηκε 10 μέρες αργότερα, στις 27/11, στην πορεία που ξανακάλεσε η ΕΦΕΕ. Η πορεία απαγορεύτηκε, οι ρεφορμιστές υπαναχώρησαν, ενώ οι οργανώσεις της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς έδωσαν νέα μάχη με τις δυνάμεις καταστολής.

Το 1978 υπήρξε προσπάθεια του συστήματος να οικειοποιηθεί την επέτειο. Η πορεία της 19/11 έγινε μέχρι τη Βουλή με συμμετοχή 150 ΟΝΝΕΔιτών, που προσπάθησαν να καταθέσουν στεφάνια, αλλά γιουχαΐστηκαν.

Το 1979 η καταστολή κατά των ριζοσπαστικών μπλοκ επαναλαμβάνεται. Παράλληλα, οι δυνάμεις της ρεφορμιστικής αριστεράς ανέλαβαν ρόλο «περιφρούρησης της τάξης», φτάνοντας στο σημείο μέλη της ΚΝΕ να βιαιοπραγούν κατά διαδηλωτών της επαναστατικής αριστεράς για να διατηρήσουν την «ομαλότητα».

 

1980. Δολοφονική μανία του κράτους

Τον Οκτώβρη του 1980, η κυβέρνηση της ΝΔ προχώρησε στην πλήρη επανένταξη της Ελλάδας στο στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, ενώ ταυτόχρονα διεξήγαγε εντατικές διαπραγματεύσεις με την κυβέρνηση των ΗΠΑ για την ανανέωση της παραμονής των αμερικανικών βάσεων. Ο εορτασμός της 7ης επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου διεξήχθη μέσα σε ένα εξαιρετικά τεταμένο και επικίνδυνο πολιτικό κλίμα. Η κυβέρνηση υπό τον «μετριοπαθή» Γεώργιο Ράλλη, αντιμέτωπη με τη φθορά και την αναπόφευκτη εκλογική της πτώση, επέλεξε να σκληρύνει ακόμη περισσότερο τη στάση της απέναντι στο λαϊκό κίνημα.

Αυτή η δουλοπρέπεια στις επιταγές του αμερικανοΝΑΤΟϊκού ιμπεριαλισμού προκάλεσε οργή στους εργαζομένους και στη νεολαία. Για τις μάζες των αγωνιστών, η διαδήλωση του Πολυτεχνείου προς την αμερικανική πρεσβεία αποτελούσε την κορυφαία ευκαιρία να εκφραστεί έμπρακτα η λαϊκή απαίτηση: «Έξω οι Βάσεις - Έξω το ΝΑΤΟ».

Μπροστά στη βεβαιότητα μιας ακόμα πιο μαζικής και μαχητικής αντιιμπεριαλιστικής διαδήλωσης που θα αμφισβητούσε την κυβερνητική πολιτική και την αμερικανοκρατία, η κυβέρνηση απαγορεύει την πορεία προς την πρεσβεία και η ΕΦΕΕ παίρνει απόφαση ενάντια στην απαγόρευση. Όμως, μία μέρα πριν τη διαδήλωση, ΠΣΚ και ΠΑΣΠ υπαναχωρούν, αποδέχονται πλήρως τους κυβερνητικούς όρους και προτιμούν να λειτουργήσουν ως εγγυητές της αστικής νομιμότητας. Περιόρισαν την επίσημη πορεία μέχρι τη Βουλή, καλώντας τους διαδηλωτές «να διαλυθούν ησύχως» στο Σύνταγμα.

Με πρωτοβουλία της μειοψηφίας του ΚΣ της ΕΦΕΕ (ΠΠΣΠ, ΑΑΣΠΕ, Β' Πανελλαδική) και οργανώσεων της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς (ΚΚΕ(μ-λ), Κ.Ο. ΜΑΧΗΤΗΣ, ΟΣΕ, ΟΚΔΕ, ΕΚΚΕ), η πορεία προς την πρεσβεία θα πραγματοποιηθεί με τεράστια μαζικότητα, κόντρα στην κυβερνητική απαγόρευση και τις κομματικές περιφρουρήσεις των ρεφορμιστών, που επιχείρησαν να φράξουν το δρόμο στα μπλοκ των αγωνιστών.

Ιδιαίτερα καταλυτική σε αυτή την κατεύθυνση ήταν η πολιτική παρέμβαση του ΚΚΕ(μ-λ). Μέσα από τις προκηρύξεις της οργάνωσης αποκάλυψε ότι το «ήπιο πολιτικό κλίμα» της κυβέρνησης Ράλλη δεν ήταν παρά το προσωπείο της κρατικής τρομοκρατίας και χρησίμευε για το χτύπημα του μαζικού κινήματος και τον περιορισμό των αγώνων στο προεκλογικό σκηνικό.

Το ΚΚΕ(μ-λ) κατήγγειλε απερίφραστα και την κοινοβουλευτική αντιπολίτευση, τονίζοντας ότι οι στόχοι του Νοέμβρη του '73 παραμένουν ανεκπλήρωτοι και ότι καμία κάλπη δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον λαϊκό αγώνα στους δρόμους για πραγματική ανεξαρτησία, δημοκρατία και σοσιαλισμό.

Έτσι, στις 16/11, δεκάδες χιλιάδες αποφασισμένοι εργάτες, φοιτητές και μαθητές αρνήθηκαν να διαλυθούν στο Σύνταγμα. Συγκροτώντας ένα από τα μεγαλύτερα, πιο περιφρουρημένα και συμπαγή μπλοκ στην ιστορία του κινήματος της επαναστατικής αριστεράς, διέσπασαν τις αλυσίδες της «περιφρούρησης» των συμβιβασμένων κομμάτων και προχώρησαν δυναμικά προς την αμερικανική πρεσβεία. Τότε η κρατική μηχανή εξαπέλυσε μια λυσσαλέα και δολοφονική επίθεση. Οι δυνάμεις καταστολής δεν περιορίστηκαν στην απλή διάλυση της συγκέντρωσης, αλλά εξαπέλυσαν ένα πρωτοφανές ανθρωποκυνηγητό σε ολόκληρο το κέντρο της Αθήνας. Τα ΜΑΤ χτυπούσαν αδιάκριτα και με τυφλό μίσος στο ψαχνό, μετατρέποντας τους δρόμους, τα πεζοδρόμια, τις στοές, ακόμα και τα γύρω καταστήματα σε σφαγείο. Χρησιμοποιήθηκαν βαριά ξύλινα γκλομπ, δακρυγόνα, ακόμα και περίστροφα.

Ο τραγικός απολογισμός εκείνης της αιματηρής νύχτας ήταν εκατοντάδες σοβαρά τραυματισμένοι, δεκάδες συλλήψεις και δύο στυγνές κρατικές δολοφονίες αγωνιστών. Η Σταματίνα Κανελλοπούλου (20 ετών), νεαρή εργάτρια από το Περιστέρι, ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου από αστυνομικούς στην οδό Πανεπιστημίου. Δέχτηκε αμέτρητα, συντριπτικά χτυπήματα στο κεφάλι και στο σώμα. Μεταφέρθηκε νεκρή στο Ιπποκράτειο. Ο Ιάκωβος Κουμής (26 ετών), Κύπριος φοιτητής της Νομικής, δέχτηκε δολοφονικά χτυπήματα με γκλομπ στο κεφάλι ενώ βρισκόταν στην πλατεία Συντάγματος. Διακομίστηκε στο Λαϊκό με βαριές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις, όπου εξέπνευσε λίγες μέρες αργότερα.

Όπως ήταν αναμενόμενο, η αστική δικαιοσύνη κάλυψε πλήρως τους φυσικούς και ηθικούς αυτουργούς. Η άγρια καταστολή και οι δολοφονίες ήταν εντολή της κυβέρνησης και των ξένων αφεντικών της. Οι πραγματικοί υπεύθυνοι έμειναν στο απυρόβλητο και όσοι αστυνομικοί παραπέμφθηκαν, αθωώθηκαν πανηγυρικά επτά χρόνια αργότερα.

Η κυβέρνηση κατηγόρησε ευθέως τις οργανώσεις της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς για την έμπρακτη αμφισβήτηση των απαγορεύσεων. Αλλά και οι ηγεσίες του ΠΑΣΟΚ και του ΚΚΕ, αντί να καταγγείλουν την αστυνομική τρομοκρατία, υιοθέτησαν τη βρώμικη συστημική επιχειρηματολογία περί «προβοκατόρων», «αριστεριστών» και «ύποπτων στοιχείων που αμαυρώνουν τη γιορτή».

Όπως χαρακτηριστικά αποτυπώθηκε σε μεταγενέστερη συζήτηση στη Βουλή, οι ηγέτες της αντιπολίτευσης δε δίστασαν να κάνουν ακόμα και «τεχνικές υποδείξεις» στην αστυνομία για το πώς θα έπρεπε να είχε απομονώσει και να είχε χτυπήσει τους χιλιάδες διαδηλωτές που αμφισβήτησαν την απαγόρευση. Η στάση τους αυτή δεν ήταν τυχαία. Εν όψει των εκλογών του 1981, ήθελαν να δώσουν διαπιστευτήρια υπευθυνότητας και νομιμοφροσύνης στο αστικό πολιτικό σύστημα και τους ξένους προστάτες του.

Τα γεγονότα της 16ης Νοεμβρίου 1980 προσφέρουν μεγάλης σημασίας διδάγματα για την ταξική πάλη. Απέδειξαν περίτρανα ότι το αστικό κράτος, ανεξάρτητα από το αν φοράει τον μανδύα της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και κόπτεται για «ομαλότητα» και «ήπιο κλίμα», δε διστάζει να καταφύγει στη δολοφονική βία όταν απειλούνται τα θεμελιώδη συμφέροντά του και οι διεθνείς του συμμαχίες. Αυτά είναι και τα όρια της αστικής διαχείρισης.

Οι δολοφονίες αγωνιστών σε διαδήλωση του Πολυτεχνείου είχαν και συνέχεια. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1985, με κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου, δολοφονείται από σφαίρα αστυνομικού ο 15χρονος Μιχάλης Καλτεζάς. Αλλά και σε πολλές ακόμα επετείους η στάση της αστυνομίας απέναντι στους διαδηλωτές ήταν ξεκάθαρα δολοφονική.

Στις μέρες μας αμφισβητείται και πάλι το δικαίωμα του λαού να διαδηλώνει στην επέτειο του Πολυτεχνείου. Η κυβέρνηση σε συνεργασία με τους Πρυτάνεις απειλεί με «αναθεώρηση του θεσμικού πλαισίου του τριήμερου εορτασμού». Οι απαγορεύσεις των διαδηλώσεων και τα χτυπήματα της αστυνομίας, όπως έγινε πρόσφατα στην αντιφασιστική συγκέντρωση της Θεσσαλονίκης, τείνουν να γίνουν θεσμός. Η μαχητική στάση των χιλιάδων διαδηλωτών τον Νοέμβρη του 1980 που έσπασαν την απαγόρευση, εκφράζοντας τη λαϊκή απαίτηση να παραμείνει το Πολυτεχνείο μια ζωντανή αγωνιστική κινητοποίηση και όχι ένα νεκρό απολίθωμα, αποδεικνύει ότι η κληρονομιά του Πολυτεχνείου δεν ανήκει στις αίθουσες των κοινοβουλίων ούτε στους κυβερνητικούς εορτασμούς, αλλά ζει και ανανεώνεται στους δρόμους της σύγκρουσης με τον ιμπεριαλισμό, το κεφάλαιο και την κρατική μηχανή. Η αυταπάτη ότι η αλλαγή των κυβερνητικών συσχετισμών μέσω της κάλπης μπορεί να αντικαταστήσει την πάλη των μαζών καταρρίφθηκε με τον πιο αιματηρό τρόπο. Ο αγώνας για ψωμί, παιδεία, ελευθερία συνεχίζεται.

Σ.Σ.