Ιράν 1953. Το πραξικόπημα των ΗΠΑ ενάντια στον Μοσαντέκ

 

Δημοσιεύτηκε στην Προλεταριακή Σημαία, φύλ. 1003, στις 14/3/2026

Στη διάρκεια του 20^ου αιώνα το αμερικανικό πραξικόπημα του 1953 ενάντια στον δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό του Ιράν, Μοχάμεντ Μοσαντέκ, αποτελεί μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας, αφού θεωρείται και η πρώτη επιτυχημένη απόπειρα της CIA να ανατρέψει ξένη κυβέρνηση. Ήταν η διαβόητη επιχείρηση AJAX, η επιτυχία της οποίας έδωσε φτερά στις ΗΠΑ και τα επόμενα χρόνια επανέλαβαν τέτοιες απόπειρες δεκάδες φορές σε όλο τον κόσμο.

 

Το Ιράν είναι μια χώρα με πλούσια ιστορία που χάνεται στα βάθη των αιώνων. Είναι ένας από τους αρχαιότερους και σημαντικότερους πολιτισμούς, σταυροδρόμι λαών, ιδεών και παραδόσεων με πλούσια πολιτιστική κληρονομιά στη γλώσσα, τη φιλοσοφία, την τέχνη, τη λογοτεχνία, τις επιστήμες. Δυστυχώς, όμως, η σύγχρονη ιστορία του σημαδεύτηκε από ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις και περιόδους άγριας καταστολής του εργατολαϊκού κινήματος. Η γεωγραφική του θέση, η γεωπολιτική του σημασία αλλά και ο πλούτος της χώρας αποτέλεσαν τις αιτίες γίνει να γίνει πεδίο ανταγωνισμών και να επιβληθούν στον λαό της αυταρχικά καθεστώτα.

Από την άλλη, υπήρξαν και περίοδοι που ο λαός βγήκε στο προσκήνιο, διεκδικώντας δικαιώματα, όπως το 1905, το 1946 αλλά και την περίοδο της επανάστασης του 1979, που το εργατικό κίνημα βρέθηκε στην πρώτη γραμμή του αγώνα ενάντια στη μοναρχία και τον ιμπεριαλισμό, ανεξάρτητα με την τελική κατάληξή της και την επικράτηση των ισλαμιστών.

Η ιστορία του πραξικοπήματος ξεκινά από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο όταν το 1941 ο Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί ανακηρύσσεται σάχης του Ιράν στη θέση του πατέρα του που έδειχνε τάσεις φιλογερμανικές. Η αλλαγή έγινε μετά από παρέμβαση των δυτικών συμμάχων και της Σοβιετικής Ένωσης, οι οποίοι θεώρησαν ότι ο νέος σάχης δε θα επέτρεπε να γίνει η χώρα σύμμαχος των Γερμανών. Την ίδια χρονιά ιδρύεται το Τουντέχ από κομμουνιστές που είχαν φυλακιστεί πριν τον πόλεμο και απελευθερώθηκαν. Το επόμενο διάστημα σημαδεύτηκε από αξιόλογες λαϊκές και εργατικές κινητοποιήσεις για μισθούς και δικαιώματα αλλά και αντιφεουδαρχικές και αντιιμπεριαλιστικές δράσεις με την απαίτηση να γίνει ο λαός αφέντης στον τόπο του. Πρωτοπόροι στον αγώνα ήταν οι κομμουνιστές και ριζοσπαστικές ισλαμικές οργανώσεις. Ιστορική ήταν η απεργία του 1946 στα διυλιστήρια του Αμπαντάν, που κατεστάλη βίαια και πνίγηκε στο αίμα. Αλλά και η εξέγερση των κομμουνιστών στο Αζερμπαϊτζάν το 1944 πυροδότησε -με πρωτοβουλία του Τουντέχ- τεράστιες διαδηλώσεις συμπαράστασης στο Ισπαχάν και την Τεχεράνη, οι οποίες κατεστάλησαν με αγριότητα. Να σημειώσουμε ότι μέσα στο Ιράν υπήρχε -και εξακολουθεί να υπάρχει- μεγάλη εθνότητα Αζέρων. Το 1946 πολλές περιοχές στον βορρά («ρωσική ζώνη») αλλά και οι Κούρδοι που προσπάθησαν να αποσχιστούν, κατέληξαν μέσα σε λουτρό αίματος. Σε όλες τις περιπτώσεις Άγγλοι και Αμερικανοί επενέβαιναν όλο και περισσότερο στα εσωτερικά της χώρας.

Το 1951, ο εθνικιστής Μοχάμεντ Μοσαντέκ, ιδρυτής του κόμματος «Εθνικό Μέτωπο», εκλέχθηκε πρωθυπουργός. Στην προσπάθειά του να εκφράσει τις διαθέσεις μιας μερίδας της ιρανικής αστικής τάξης που ήθελε μια πιο ανεξάρτητη πολιτική στις σχέσεις της χώρας με τους ιμπεριαλιστές, κρατικοποίησε την πετρελαϊκή βιομηχανία «Αγγλοϊρανική Πετρελαϊκή Εταιρεία» που ελεγχόταν από βρετανικές εταιρείες. Κατάφερε να περάσει την απόφαση αυτή μέσα από το Κοινοβούλιο και ανάγκασε τον σάχη να την υπογράψει. Είχε πλήρη επίγνωση των αντιδράσεων που θα επέφερε αυτή η απόφαση. Πολύ χαρακτηριστική ήταν η δήλωσή του ότι «ο λαός του Ιράν άνοιγε έναν κρυμμένο θησαυρό πάνω στον οποίο στέκεται ένας δράκος». Και επαληθεύτηκε σύντομα. Η απόφαση αυτή αποτέλεσε κόκκινο πανί για τους Βρετανούς και, με τη στήριξη των ΗΠΑ, αφού απέτυχαν οι προσπάθειες δωροδοκίας του Μοσαντέκ, επέβαλαν εμπάργκο στο ιρανικό πετρέλαιο, αποκλείοντας όλα τα ιρανικά λιμάνια. Οι Βρετανοί προχώρησαν σε κατασχέσεις όλων των ιρανικών καταθέσεων σε αγγλικές τράπεζες και απειλούσαν ανοιχτά την ιρανική ηγεσία με στρατιωτική επέμβαση. Μια πρώτη προσπάθεια πραξικοπήματος έγινε από τους Βρετανούς το 1952 με κινητοποίηση πρακτόρων τους στην Τεχεράνη, σε συνεργασία με στρατιωτικούς και θρησκευτικούς ηγέτες. Η απόπειρα αυτή απέτυχε, αφού έγινε αντιληπτή από τον Μοσαντέκ, που την κατέστειλε έγκαιρα.

Στην κρίσιμη αυτή στιγμή ανέλαβαν δράση οι Αμερικανοί. Βέβαια, υπήρχαν και αντιθέσεις μεταξύ των δύο ιμπεριαλιστών, αφού οι Αμερικανοί προσπάθησαν να προσεγγίσουν την ιρανική ηγεσία με τη χορήγηση μιας μικρής οικονομικής βοήθειας. Ο μεγάλος τους φόβος ήταν εξάπλωση του αντιιμπεριαλιστικού αγώνα και η πιθανότητα να επικρατήσουν δυνάμεις εθνικιστικές στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής. Άλλωστε, το κίνημα του αραβικού εθνικισμού είχε αρχίσει να αναπτύσσεται έντονα από τις αρχές του 20^ου αιώνα και είχε αποκτήσει αξιοσημείωτη δυναμική. Η εκλογή του Αϊζενχάουερ στις ΗΠΑ το 1953, όμως, ξεκαθάρισε την κατάσταση και οργανώθηκε νέα μυστική επιχείρηση ανατροπής του Μοσαντέκ. Με εντολή του αξιοποιήθηκαν οι διασυνδέσεις της CIA και χρηματοδοτήθηκαν φιλοδυτικές ομάδες αντιφρονούντων και υποστηρικτών του σάχη, δημοσιογράφοι, ισλαμιστές κ.ά. Προχώρησαν σε δωροδοκίες και προβοκάτσιες, προκαλώντας επιθέσεις και δολιοφθορές, δημιουργώντας ένα εκρηκτικό κλίμα, με στόχο για πρώτη φορά την ανατροπή ξένης κυβέρνησης χωρίς στρατιωτική επέμβαση. Και πάλι, η πρώτη απόπειρα τον Αύγουστο του 1953 να συλληφθεί ο Μοσαντέκ, ύστερα από εντολή του σάχη, απέτυχε. Όμως, η στημένη βία από τους πράκτορες της CIA στους δρόμους της Τεχεράνης εντάθηκε. Ο Μοσαντέκ, αν και του προτάθηκε να καλέσει τον λαό στους δρόμους για να υπερασπιστεί την κυβέρνηση, επέλεξε να κινητοποιήσει μόνο την αστυνομία, χωρίς αποτέλεσμα, αφού και μέσα στις τάξεις της υπήρχαν πολλοί υποστηρικτές του πραξικοπήματος. Στις 19 Αυγούστου 1953, με εντολή της CIA, χιλιάδες διαδηλωτές πλημμύρισαν τους δρόμους της Τεχεράνης και ζήτησαν την παραίτηση του Μοσαντέκ. Κατέλαβαν καίριες δομές της πόλης και κατέλυσαν ουσιαστικά την κυβέρνηση. Ο Μοσαντέκ αναγκάστηκε να παραδοθεί. Έτσι, η CIA κατάφερε να τοποθετήσει μια διεφθαρμένη στρατιωτική κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον στρατηγό Ζαχεντί (πρώην φιλοναζιστής), που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στο πραξικόπημα.

Η Μ. Βρετανία έχασε το μονοπώλιο στο ιρανικό πετρέλαιο που παραχωρήθηκε για εκμετάλλευση σε διεθνή κοινοπραξία (ΗΠΑ, Μ. Βρετανία, Γαλλία, Ολλανδία). Η συμφωνία που υποχρεώθηκε να υπογράψει το Ιράν προέβλεπε κέρδη για τους ξένους 40% (αν και στην πραγματικότητα ήταν πολύ περισσότερα) και πληρωμή αποζημίωσης στην Αγγλοϊρανική Πετρελαϊκή Εταιρεία για την προσωρινή κρατικοποίηση. Οι όροι της συμφωνίας ήταν ξεκάθαρα αποικιοκρατικοί, με πλήρη δικαιώματα εκμετάλλευσης για την κοινοπραξία.

Οι επόμενες κυβερνήσεις, υπό την υψηλή επίβλεψη του σάχη, εξυπηρέτησαν πλήρως τα συμφέροντα των ξένων και έφεραν τη χώρα πολλές φορές στο χείλος της χρεωκοπίας. Τα χρήματα που «επενδύονταν» στη χώρα δεν έφταναν ποτέ στον ιρανικό λαό και το μόνο αποτέλεσμα ήταν να ανοίξει περισσότερο η ψαλίδα μεταξύ φτωχών και πλούσιων. Δημιουργήθηκε μια πανίσχυρη μυστική αστυνομία, η διαβόητη ΣΑΒΑΚ, που έμεινε στην ιστορία για τον ασφυκτικό της έλεγχο σε όλη την ιρανική κοινωνία, για τις δολοφονίες όσων αντιστέκονταν και για τα απάνθρωπα βασανιστήρια στα οποία υπέβαλε όποιον αντίπαλο τού καθεστώτος συλλάμβανε. Οι λαϊκές κατακτήσεις και τα δημοκρατικά δικαιώματα στο Ιράν εξανεμίστηκαν. Η εργατική τάξη της χώρας, που είναι αρκετά πολυπληθής εξαιτίας της μεγάλης βιομηχανικής ανάπτυξης, έδωσε σκληρούς αγώνες και υπέστη απίστευτες διώξεις από το καθεστώς του σάχη. Στη δεκαετία του ’70 οι εργατικοί και λαϊκοί αγώνες γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη. Το 1979 η ιρανική επανάσταση με μαζικότατες απεργίες και διαδηλώσεις ανέτρεψε τον σάχη. Δεν κατάφερε, όμως, να ολοκληρωθεί και την εξουσία πήραν οι ισλαμιστές.

Οι ΗΠΑ μόλις το 2013 παραδέχτηκαν επίσημα την οργάνωση τού πραξικοπήματος ενάντια στον Μοσαντέκ όταν δημοσιοποιήθηκαν απόρρητα αμερικανικά κρατικά έγγραφα για την περίοδο εκείνη.

Σήμερα και πάλι το Ιράν βρίσκεται στο στόχαστρο των Αμερικάνων ιμπεριαλιστών. Οι ΗΠΑ με τη συνδρομή του Ισραήλ, του κράτους τρομοκράτη της περιοχής, αφού δεν μπόρεσαν το προηγούμενο διάστημα να εκμεταλλευτούν τις μαζικές λαϊκές κινητοποιήσεις, επιχειρούν μέσω στρατιωτικής επέμβασης αυτή τη φορά να ανατρέψουν την ηγεσία της χώρας και να την κάνουν για άλλη μια φορά υποχείριό τους. Δεν είναι μόνο οι ενεργειακοί πόροι που ορέγονται οι Αμερικάνοι. Το Ιράν είναι ένα από τα κομβικά κράτη, με τεράστια γεωπολιτική σημασία, που η καθυπόταξή του θα παίξει καθοριστικό ρόλο στους ιμπεριαλιστικούς ανταγωνισμούς.

Σ.Σ.

Πηγές

«Από τη Γιάλτα στο Βιετνάμ» D. Horowitz, εκδ. Κάλβος

«Η μαύρη βίβλος του καπιταλισμού» εκδ. Λιβάνη