Η μάχη του Αιγίου, 23 Φλεβάρη 1948

 

Δημοσιεύτηκε στην Προλεταριακή Σημαία, φύλ. 1002, στις 28/2/2026

Ο αιφνιδιασμός του αντιπάλου και η τακτική επίθεσης του Δημοκρατικού Στρατού Πελοποννήσου σε κατοικημένες περιοχές

Η «μετά τη Βάρκιζα» Ελλάδα χαρακτηρίστηκε από τις διώξεις και την τρομοκρατία που προώθησε το μοναρχοφασιστικό αστικό πολιτικό σύστημα με στόχο τη διάλυση του κινήματος της Λαϊκής Εθνικής Αντίστασης που είχε ανδρωθεί κατά τη διάρκεια της Κατοχής και αμφισβητούσε τις δυνάμεις της αντίδρασης και της αγγλικής επικυριαρχίας. Ο φτωχός λαός μπροστά στον αφανισμό του κινήματος ζωντάνεψε τις λέξεις που ήταν γραμμένες στο αιματοβαμμένο πανό του Κόκκινου Δεκέμβρη και μπροστά στον κίνδυνο της τυραννίας διάλεξε ξανά τα όπλα. Τον Οκτώβρη του 1946 συγκροτείται ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας και οι λαϊκές δυνάμεις ανατρέπουν τους δυσμενείς συσχετισμούς σε έναν πόλεμο που αποτέλεσε κορυφαία περίοδο της ταξικής πάλης στην Ελλάδα.

Στην Πελοπόννησο οι συνθήκες για τη συγκρότηση νέου αντάρτικου ήταν πολύ πιο δύσκολες. Ο Νίκος Μπελογιάννης, που είχε διατελέσει υπεύθυνος γραφείου Πελοποννήσου του ΚΚΕ στην πρώτη φάση συγκρότησης του ΔΣΠ (πριν μετατεθεί στο Γενικό Στρατηγείο του ΔΣΕ), θα γράψει σε άρθρο του για τον ΔΣΠ : «Ο Δημ. Στρατός στην Πελοπόννησο αντρώθηκε κάτω από εξαιρετικές δύσκολες συνθήκες, πιο δύσκολες ίσως απ’ αυτές που συνάντησαν οι άλλες περιοχές της Χώρας. Μια πρώτη δυσκολία στεκόταν το γεγονός ότι ο Μοριάς ήταν από παληά το πιο γερό κάστρο της αντίδρασης και του φαυλοκρατικού παλαιοκομματισμού(…) Άλλη δυσκολία βρισκόταν στο ότι με την μεταβαρκιζιανή τρομοκρατία όλα τα ζωντανά και δυναμικά στοιχεία από τα περισσότερα χωριά κι αρκετές πολιτείες σηκώθηκαν και έφυγαν για την Αθήνα(…)» (περιοδικό «Δημοκρατικός Στρατός», τεύχος 6, Ιούνης 1948).

Πράγματι η περιοχή ήταν αφιλόξενη για χιλιάδες αγωνιστές που αναγκάστηκαν να μετακινηθούν για να αποφύγουν τις διώξεις, με εξαίρεση τη νότια Πελοπόννησο όπου ένας αριθμός καταδιωγμένων συγκεντρώθηκαν ένοπλοι στον Πάρνωνα και τον Ταΰγετο. Ανάμεσα σε προβληματισμούς και ταλαντεύσεις τα στελέχη του ΚΚΕ στην περιοχή προχώρησαν στη συγκρότηση του ΔΣΠ στα τέλη του 1946. Καθοριστικής σημασίας για την ανάπτυξη του αντάρτικου ήταν και η μάχη της Σπάρτης (13/02/47) όπου απελευθερώθηκαν 240 πολιτικοί κρατούμενοι για να ενταχθούν και αυτοί με τη σειρά τους στις γραμμές του ΔΣΠ. Το παράδειγμα της Σπάρτης και ο τρόπος που δόθηκε αυτή η μάχη αποτέλεσαν βασικό χαρακτηριστικό της τακτικής του ΔΣΠ.

Από τη Σπάρτη στη μάχη του Αιγίου

Μέσα σε ένα χρόνο ο ΔΣΠ δυναμώνει, καταφέρνοντας σημαντικές απώλειες στο αντίπαλο στρατόπεδο. Το Γενάρη του 1948 έρχονται από τη Βόρεια Ελλάδα 14 στελέχη του ΔΣΕ με σκοπό την ανασυγκρότηση του ΔΣΠ, ο οποίος μπαίνει στη δεύτερη φάση ανάπτυξής του. Ανάμεσα σε αυτά τα στελέχη ο Στέφανος Γκιουζέλης, ο οποίος μαζί με τον Βαγγέλη Ρογκάκο αναλαμβάνουν τη Διοίκηση του Αρχηγείου Πελοποννήσου, και ο Νίκος Πολυκράτης, ο καπετάν Νικήτας του 12ου Συντάγματος ΕΛΑΣ Πελοποννήσου. Ο καπετάν Νικήτας που θα αναλάβει τη διοίκηση του Αρχηγείου Αχαΐας-Ηλείας ήταν γνωστός για τον ηρωισμό του κατά την περίοδο του αντιφασιστικού αγώνα. Το όνομά του έγινε γνωστό σε όλη την Πελοπόννησο για τις τολμηρές και στρατιωτικά άρτιες επιχειρήσεις του σε κατοικημένες περιοχές κάτω από τη μύτη των κατοχικών δυνάμεων. Κορυφαία στιγμή της δράσης του ως καπετάνιος του ΕΛΑΣ ήταν και η πετυχημένη επίθεση με την ομάδα του σε στρατόπεδο ταγματασφαλιτών στο κέντρο της Πάτρας στις αρχές του 1944, δημιουργώντας πανικό στους ναζί κατακτητές και τους ντόπιους συνεργάτες τους. Με την επιστροφή στα παλιά του λημέρια και την ένταξή του στον ΔΣΠ θα μπει συντονιστής στη μάχη του Αιγίου.

Το Αίγιο την περίοδο εκείνη ήταν ένα σχετικά μεγάλο αστικό κέντρο, μια πόλη με λιμάνι, σιδηροδρομικό και κεντρικό οδικό δίκτυο. Με απόσταση από την Πάτρα 35 χλμ. και ισχυρές δυνάμεις ασφάλειας εντός της πόλης (Χωροφυλακή, Διλοχίες Εθνοφυλακής, ΜΑΥδες, 18 εξωτερικά και εσωτερικά φυλάκια), μια επίθεση του ΔΣΠ στο Αίγιο ήταν αδιανόητη. Σκοπός αυτής της επιχείρησης ήταν ο αιφνιδιασμός του αντιπάλου και η συγκέντρωση των απαραίτητων για την επιμελητεία των ανταρτών (ρούχα, άρβυλα κτλ).

Κατεβαίνοντας από το βουνό και με μια παραπλανητική κίνησή τους με κατεύθυνση προς την Ηλεία οι αντάρτες συγκεντρώνονται στο χωριό Λόπεσι. Με αραιή διάταξη έφτασαν στο Αίγιο το βράδυ της Δευτέρας 23 Φλεβάρη και τοποθέτησαν ενέδρες σε νευραλγικά περάσματα στις κατευθύνσεις προς Πάτρα και Κόρινθο. Οι 100 αντάρτες του ΔΣΠ συγκεντρώθηκαν στην περιοχή του γηπέδου και κρατώντας στα χέρια τους το διάγραμμα ασφαλείας της πόλης σχεδίασαν τα χτυπήματά τους: στο Ταχυδρομείο, στο Αστυνομικό Τμήμα, σε 3 από τα φυλάκια, στο σπίτι του αρχηγού των ΜΑΥδων, Π. Σουφλή, στις τράπεζες ΕΘΝΙΚΗ και ΑΓΡΟΤΙΚΗ.

Από το Ταχυδρομείο θα ξεκινούσε το πρώτο βήμα της συντονισμένης επίθεσης στην πόλη. Λίγο πιο κάτω, στο εστιατόριο «ΣΤΕΜΜΑ», δειπνούσε ο Μοίραρχος της Χωροφυλακής Δ. Πρασσάς (τόσο καλά ήταν προετοιμασμένος). Όταν αντιλήφθηκε τις κινήσεις των ανταρτών, τους πλησίασε και τους ρώτησε ποιοι είναι. Εκείνοι του απάντησαν πως ήταν χωροφύλακες από την Πάτρα. Ο Μοίραρχος χωρίς να τους πει κάτι επέστρεψε στο εστιατόριο με σκοπό να διαφύγει από την πίσω πόρτα, όμως δέχθηκε μια αντάρτικη ριπή που τον τραυμάτισε σοβαρά στο χέρι και κλείστηκε στο κατάστημα μέχρι τη λήξη της μάχης. Η ομάδα των ανταρτών με οδηγό τον Αιγιώτη Η. Μιχαλόπουλο επιτέθηκε στο Ταχυδρομείο, δίνοντας παράλληλα το σήμα στις υπόλοιπες ομάδες για να ξεκινήσουν τις επιθέσεις τους.

Παραταγμένη σε διάφορα σημεία γύρω από το Αστυνομικό Τμήμα μια άλλη ανταρτοομάδα ξεκινά και αυτή με τη σειρά της την επίθεση με μαζικά πυρά, χειροβομβίδες και όλμους. Το κτίριο της Χωροφυλακής περιβαλλόταν από μια μεγάλη μάντρα ύψους 2,5 μέτρων, πράγμα που το έκανε απόρθητο φρούριο. Τα πυρά ανταλλάσσονταν με βρισιές. Σε έναν διπλανό δρόμο, μια δεύτερη ομάδα ανταρτών έστησε πρόχειρα με ξύλα ένα μικρό οδόφραγμα για να χτυπήσουν τη Χωροφυλακή από διαφορετικό σημείο. Οι αιφνιδιασμένοι χωροφύλακες έπειτα από αρκετή ώρα χρησιμοποίησαν ανεπιτυχώς τον όλμο που είχε στηθεί στο κέντρο του οικοπέδου. Οι απώλειες των χωροφυλάκων ήταν σημαντικές. Οι μάχες συνεχίστηκαν στα 3 φυλάκια μέχρι αυτά να αχρηστευτούν.

Η ομάδα του καπετάν Νικήτα, που μόλις είχε αχρηστέψει το φυλάκιο του Γυμνασίου, κατευθύνθηκε στο σπίτι του Π. Σουφλή που το είχε μετατρέψει σε φρούριο, γνωρίζοντας ότι είναι στόχος των ανταρτών από την περίοδο της Κατοχής (γιατί άραγε;). Από όλους τους στόχους η ομάδα των ανταρτών δυσκολεύτηκε περισσότερο στο σπίτι του αρχηγού των ΜΑΥδων γιατί εκτός από καλά προστατευμένο με διάφορα υλικά σε μπαλκόνια και παράθυρα ήταν και καλά εξοπλισμένο με όπλα και χειροβομβίδες.

Τέλος, η επίθεση-πυρπόληση των τραπεζών αναβλήθηκε έπειτα από απαίτηση του συντονιστή της επίθεσης, Λοχαγού του ΔΣΠ, Α. Παπαλεωνιδόπουλου, να μην μπει φωτιά στο κέντρο τις πόλης κοντά σε σπίτια κατοίκων. Για αρκετές ώρες το κέντρο του Αιγίου ήταν στη διάθεση των ανταρτών μέχρι αυτοί να φύγουν συντονισμένα προς το βουνό. Για να αποκαταστήσουν το κύρος τους οι μοναρχοφασίστες συνέλαβαν πάνω από 100 Αιγιώτες, που άλλους τους παρέπεμψαν σε στρατοδικείο και άλλους τους έστειλα στην εξορία. Οι απώλειες των ανταρτών ήταν 3 νεκροί και λιγοστοί τραυματίες, ενώ από τις δυνάμεις των μοναρχοφασιστών 6 νεκροί και 8 τραυματίες. Από τα πυρά του φυλακίου έπεσαν νεκροί άλλοι δύο κάτοικοι της πόλης.

Την επόμενη ημέρα ο αστικός Τύπος, αθηναϊκός και ντόπιος, γέμισε τις σελίδες του με παραφουσκωμένα ψέματα για τους νεκρούς, τις καταστροφές και τον «ηρωισμό» των δυνάμεων ασφαλείας. Στις 28 Φλεβάρη όμως το ΓΕΣ θα στείλει απόρρητο σημείωμα στη Διοίκηση του Εθνικού Στρατού Πελοποννήσου όπου καταγγέλλει τις αναλήθειες που κυκλοφόρησαν και την άθλια αμυντική ηγεσία της πόλης, καλώντας σε Στρατοδικείο τον Διοικητή της Χωροφυλακής Πρασσά και καταλήγοντας στο συμπέρασμα πως: «Σκοπός των ανταρτών δεν ήτο να κατακαύσουν το Αίγιον και να προβούν εις εγκλήματα, αλλά συμφώνως προς την εν Πελοποννήσω τακτικήν: α) Να κλονίσουν διά μίας επιδείξεως της δυνάμεώς των το κύρος του Κράτους και το ηθικόν των πολιτών. β) Να παράσχουν πειστήρια εις τους κατοίκους περί του ματαίου του αγώνος και περί των ειρηνικών και μετριοπαθών των διαθέσεων…»

Η μάχη του Αιγίου αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση μάχης του Δημοκρατικού Στρατού Πελοποννήσου που δρούσε σε μία περιοχή περικυκλωμένη από θάλασσα. Χωρίς δυνατότητα ανεφοδιασμού και διαφυγής, η 3η Μεραρχία του ΔΣΠ κατάφερε μια πρωτοφανή ανάπτυξη με 4.500 μαχητές και με ισχυρή λαϊκή εξουσία στις απελευθερωμένες περιοχές στο κέντρο του διαμερίσματος. Την ημέρα που δόθηκε η μάχη του Αιγίου, στις 23/02/48, η «Ουάσιγκτον Ποστ» θα δημοσιεύσει την απόφαση των ΗΠΑ για στρατιωτική εισβολή στην Ελλάδα με σκοπό την κατάπνιξη του λαϊκοαπελευθερωτικού κινήματός της και την επιβολή της αμερικανοκρατίας στη χώρα.